Leiderschap vormt de belangrijkste hefboom voor leercultuur. Door wat leiders doen, laten en laten gebeuren, ontstaat een cultuur waarin leren wordt aangemoedigd of juist afgeremd. Leercultuur laat zich zien in het dagelijkse gesprek: mogen mensen twijfelen, fouten maken en elkaar aanspreken?
Constructieve Leercultuur Een omgeving waar fouten gezien worden als kansen, openheid de norm is en persoonlijke groei wordt gestimuleerd.
Veiligheid, vertrouwen, nieuwsgierigheid en een groeimindset is kenmerkend voor een constructieve leercultuur. Fouten worden gedeeld en geanalyseerd als leermomenten. Feedback wordt gevraagd, gegeven en ontvangen met als doel ontwikkeling. Spiegelen en reflectie is dagelijkse praktijk.
Er is ruimte voor kwetsbaarheid en het uiten van twijfels. Leiders stellen vragen, luisteren en faciliteren in plaats van te controleren. ·
Effect op de Aanspreekcirkel:
Dit is de ideale voedingsbodem. Mensen durven zich open te stellen in de uitspreken-fase, zijn nieuwsgierig in de bespreken-fase, nemen eigenaarschap in de afspreken-fase en zien de aanspreekfase als een waardevolle reflectie.
Bespreken is een schijnvertoning: er wordt niet echt geluisterd. Afspreken zijn loze beloften: niemand voelt zich verantwoordelijk. · Aanspreken is afrekenen, het wordt eerder gebruikt om mensen onder druk te zetten. Wil je een eerste indruk waar jouw team staat? Hieronder vind je een quickscan
Een omgeving waar angst regeert, fouten worden bestraft en beeldvorming belangrijker is dan groei. Fouten worden verborgen en toegedekt uit angst voor reputatieschade of sancties. · Feedback wordt vermeden of gebruikt als middel voor afrekening en oordeel.
Er heerst een sfeer van wantrouwen en politiek gedrag. · Leiders zijn controlerend en geven eenzijdig instructies. De macht regeert.
Effect op de Aanspreekcirkel: Hier is de cirkel niet toepasbaar of zelfs gevaarlijk. Uitspreken is onveilig: mensen houden hun mond of spreken alleen uit wat de baas wil horen
.Daarnaast stuurt leiderschap op de samenhang tussen leercultuur en ontwikkelvermogen. Door wat wordt toegestaan, aangemoedigd of begrensd, bepaalt leiderschap of leren veilig is en of mensen ontwikkelvermogen benutten en versterken Daarmee beïnvloedt leiderschap of de inzet van de Aanspreekcirkel bevorderend, beperkend, belemmerend of blokkerend uitwerkt.
Het ontwikkelvermogen komt tot bloei in een constructieve leercultuur. Ontbreekt die, dan blijft ontwikkelvermogen onbenut. Is de leercultuur ondersteunend maar ontbreekt ontwikkelvermogen, dan stokt de beweging alsnog. Deze combinatie bepaalt de positie in de voorwaardenmatrix:
Bevorderend: ontwikkelvermogen aanwezig + constructieve leercultuur
Beperkend: ontwikkelvermogen aanwezig + destructieve leercultuur
Belemmerend: ontwikkelvermogen ontbreekt + constructieve leercultuur
Blokkerend: beide ontbreken
De Aanspreekcirkel maakt deze dynamiek zichtbaar en helpt bepalen waar je start, welk tempo past en welke ondersteuning nodig is.
Beperkend (links boven)
Bij een beperkende situatie is ontwikkelvermogen aanwezig, maar ontbreekt een constructieve leercultuur. Mensen kunnen leren, reflecteren en bewegen, maar ervaren onvoldoende veiligheid, ruimte of steun om dit te doen.
Effect op de methodiek
De Aanspreekcirkel wordt voorzichtig gebruikt. Reflectie blijft vaak impliciet en aanspreken wordt vermeden. Implementatie vraagt nadrukkelijk aandacht voor veiligheid, voorbeeldgedrag en het normaliseren van leren.
Bevorderend (rechtsboven)
Bij een bevorderende situatie zijn zowel ontwikkelvermogen als leercultuur constructief aanwezig. Mensen zien handelingsperspectief, nemen regie, kunnen spanning dragen en verbeelden alternatieven. Leren wordt gesteund en gewaardeerd.
Effect op de methodiek
De Aanspreekcirkel verdiept zich vanzelf. Gesprekken leiden tot inzicht, eigenaarschap en duurzame afspraken. Implementatie vraagt vooral faciliteren en onderhouden.
Blokkerend (links onder)
Bij een blokkerende situatie ontbreken zowel ontwikkelvermogen als een constructieve leercultuur. Mensen voelen zich vastgezet, leren is niet veilig en beweging blijft uit. Er is een directe ingreep nodig in de situatie binnen het team en de teamleden.
Effect op de methodiek
De Aanspreekcirkel kan hier als directe ingreep door een expert worden ingezet. Eerst is interventie nodig op leiderschap, veiligheid en basisvertrouwen. Zonder die stap blijft de methodiek symbolisch.
Belemmerend (rechts onder)
Bij een belemmerende situatie is er wel een constructieve leercultuur, maar ontbreekt het ontwikkelvermogen. Mensen willen leren en krijgen daar ruimte voor, maar missen handelingsperspectief, draagkracht of eigen regie om daadwerkelijk in beweging te komen.
Effect op de methodiek
De Aanspreekcirkel kan goede gesprekken opleveren, maar deze leiden niet vanzelf tot ander gedrag. Implementatie vraagt versterking van vaardigheden, draagkracht en persoonlijke regie.
Veel teamoverleggen zijn druk, vol en toch onbevredigend. Er wordt gesproken, maar weinig gezegd. Besluiten worden genomen, maar niet gedragen. Wat ontbreekt is niet inhoud, maar kwaliteit van het gesprek. Precies daar raakt het werk van Rob de Haas aan de kern van de Aanspreekcirkel.